Endoproteza kolana

Osoby starsze, które borykają się uciążliwym bólem kolan, mają możliwość terapii ostatniej szansy, a jest nią endoprotezoplastyka. Gdy rehabilitacja i farmakoterapia nie przynoszą zadowalających efektów w leczeniu zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kolana, konieczny staje się zabieg chirurgiczny wszczepienia endoprotezy kolana.
Endoproteza kolana

Endoprotezoplastyka stawu kolanowego - całkowita lub połowicza endoproteza kolana

Zabieg wykorzystywany jest nie tylko wtedy, gdy naturalne struktury stawu kolanowego zużywają się wraz z wiekiem, ale również, gdy ulegną zniszczeniu w wyniku urazu. Niestety budowa stawu kolanowego temu sprzyja. Kolano to największy staw w ludzkim organizmie, który łączy udo z podudziem. Pełni bardzo ważną funkcję, utrzymując ciężar całego ciała i stabilizując postawę, a także odpowiadając za ruch podczas wykonywania codziennych aktywności życiowych, czy uprawiania sportu. Kolano jest stawem złożonym - zawiasowo obrotowym, na który składa się dużo różnych elementów m.in.: kości, łąkotki i więzadła, a całość otoczona jest torebką stawową. W wyniku zwyrodnienia stawu kolanowego, o czym już wspominaliśmy, dochodzi do osłabienia struktur w kolanie i uszkodzenia chrząstki stawowej.

Endoproteza stawu kolanowego jest implantem wykonanym z przyjaznych dla organizmu biomateriałów, które są wszczepiane w miejsce zniszczonych tkanek stawowych. Wymiana stawu kolanowego odbywa się w przebiegu operacji zwanej endoprotezoplastyką. Zastosowanie implantu ma na celu wypełnienie brakujących ubytków w powierzchni stawowej. W zależności od wielkości ubytków w chrząstce, wymiana zniszczonych elementów stawu jest całkowita lub połowicza. Efektem jest przywrócenie prawidłowej funkcjonalności stawu kolanowego i zadbanie o właściwy poziom stabilizacji podczas poruszania się. Proteza kolana niestety nie jest wieczna. Przewiduje się, że endoproteza kolana powinna służyć pacjentowi przez co najmniej 15 do 20 lat, natomiast jej rzeczywiste zużycie zależy od wielu czynników, jak: masa ciała, budowa anatomiczna pacjenta i użytkowania kończyny.

Kiedy konieczny jest zabieg endoprotezoplastyki kolana?

Różne choroby kolan, w tym zwyrodnienie stawu kolanowego, możemy leczyć w sposób nieinwazyjny, aby uniknąć operacji. Ortopeda może podać: blokadę dostawową (steryd z lekiem przeciwbólowym), osocze bogatopłytkowe (PRP), preparat Orthokine, kwas hialuronowy lub popularną glukozaminę i siarczan chondroityny. Należy jednak pamiętać, że podane powyżej metody nie leczą w sposób bezpośredni przyczyny schorzenia, a spowalniają jego postęp. W bardziej zaawansowanych przypadkach to endoprotezoplastyka stawu kolanowego staje się rozwiązaniem dającym pacjentowi nadzieję na normalnie funkcjonowanie. Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego jest schorzeniem o etiologii wieloczynnikowej. Istnieją jednak różne okoliczności stanowiące czynniki sprzyjające jej powstawaniu jak np.: styl życia lub pracy (długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej z dużym obciążaniem nóg) lub przebyte urazy kończyn dolnych, czy uwarunkowane genetycznie zaburzenia osi kończyny.

Zdjęcie RTG - endoproteza kolana

Kiedy chrząstka, która amortyzuje staw zapewniając mu gładkie powierzchnie do przemieszczania się kości udowej i piszczelowej w trakcie ruchu, ulega degradacji lub całkowicie się zużywa, kości zaczynają ocierają się o siebie bezpośrednio, stając się szorstkie i chropowate. Wywołuje to proces zapalny, generujący ból i sztywność kolana i utrudniający chodzenie. Natomiast implanty stosowane do wymiany stawu kolanowego są gładkie. Moment, w którym lekarz podejmuje decyzję, czy już należy wykonać operację endoprotezy kolana w celu leczenia zapalenia stawu kolanowego, zależy od wielu czynników, w tym od: stanu w jakim jest kolano, wieku pacjenta i poziomu jego aktywności.

Najczęstsze objawy zwyrodnienia stawu kolanowego:

  • ból kolana występujący najczęściej w trakcie ruchu,
  • utrudnione chodzenie po schodach związane z nasileniem dolegliwości bólowych,
  • trudności z pełnym wyprostowaniem lub zgięciem nogi w wyniku ograniczonego zakresu ruchu w stawie,
  • sztywność stawu pojawiająca się najczęściej rano po wstaniu z łóżka lub po okresach bezruchu np. przy wstawaniu z krzesła,
  • charakterystyczne trzeszczenie wynikające z tarcia powierzchni stawowych,
  • pojawienie się narośli kostnych (osteofitów) na powietrzni stawowej.

Różne rodzaje endoprotez kolana

W zastosowaniu operacyjnym mamy różne endoprotezy stawu kolanowego (obecnie dostępnych jest ponad 150 wzorów). Rodzaj implantu zależy od wielu czynników m.in. od tego z jakim problemem w kolanie się borykamy, a także od: wieku, masy ciała, ogólnego stanu zdrowia i poziomu aktywności. Główne elementy implantu wykonane są ze stopów metali (kobalt/chrom) lub stopów metalowo-ceramicznych (utleniony cyrkon) i mocnych elementów z tworzywa sztucznego (polietylen). W całkowitej wymianie stawu kolanowego, jednym z najczęściej stosowanych implantów jest endoproteza kolana z tylną stabilizacją. W tym projekcie więzadła krzyżowe są usuwane, a część implantu je zastępuje. Innym często stosowanym implantem jest endoproteza kolana z zachowanym więzadłem krzyżowym. Należy jednak pamiętać, że dobór typu endoprotezy dla pacjenta jest sprawą indywidualną i decyzja należy tutaj do lekarza.

W większość przypadków stosuje się implant z wkładem piszczelowym umocowanym na stałe. Oznacza to, że polietylen komponentu piszczelowego jest przymocowany do metalowego implantu, a element udowy ślizga się po tej miękkiej powierzchni. W przypadku implantu z ruchomym wkładem, wkładka polietylenowa może minimalnie przemieszczać się wewnątrz metalowej powierzchni piszczelowej. Ma to na celu umożliwienie pacjentom uzyskanie większej ruchomości w stawie kolanowym. Jeśli chodzi o mocowanie implantów to mamy trzy rodzaje: cementowe (wykorzystuje szybko utwardzający cement kostny), bezcementowe (polega na wrastaniu nowej tkanki kostnej w powierzchnię implantu) oraz hybrydowe (element udowy wstawia się bez cementu, a elementy piszczelowe i rzepkowe wprowadza się z cementem).

Endoproteza kolana

Na czym polega zabieg endoprotezoplastyki stawu kolanowego?

Zabieg endoprotezoplastyki można podzielić na dwa typy: całkowitą, w której cały staw zostaje zastąpiony sztuczną powierzchnią i częściową, w której wymieniony jest tylko jeden uszkodzony element kolana. W przypadku całkowitej wymiany stawu kolanowego, która z tych dwóch procedur jest bardziej powszechna, uszkodzona kość i chrząstka stawowa są odcinane i zastępowane sztucznymi implantami, które są dostosowywane do indywidualnych potrzeb w celu zapewnienia maksymalnej kompatybilności. Przed rozpoczęciem zabiegu endoprotezy stawu kolanowego pacjent zostanie poddany znieczuleniu ogólnemu (podczas operacji jest nieprzytomny) lub znieczuleniu miejscowemu (czasowa blokada nerwów blokująca odczuwanie bólu w operowanym obszarze).

Zabieg endoprotezoplastyki rozpoczyna się od wykonania przez ortopedę nacięcia na kolanie i przesunięcia rzepki na bok aby dojść do wnętrza stawu. Następnie usuwane są dwie łąkotki oraz więzadło krzyżowe przednie (ACL). W zależności od rodzaju protezy więzadło krzyżowe tylne (PCL) zostaje zachowane lub usunięte. W głównej fazie operacji usuwa się bliższą część kości piszczelowej, dalszy odcinek kości udowej oraz chrząstkę, która bardzo często ma małe charakterystyczne w chorobie zwyrodnieniowej stawów narośla kostne. Następnie kość udowa i kość piszczelowa są pokrywane metalowymi implantami, odtwarzające nowe powierzchnie stawowe. Jeśli u pacjenta degradacji uległa również rzepka, to jej powierzchnię zastąpić można implantem z polietylenu (jednak stosuje się to rzadko). Koniec zabiegu to zszycie warstwowe rany. Operacja całkowitej wymiany stawu kolanowego na ogół trwa około 90-120 minut. Większość pacjentów pozostaje w szpitalu około tygodnia.

Powikłania po endoprotezoplastyce kolana

Powikłania po alloplastyce kolana są zjawiskiem stosunkowo rzadkim, ale z racji na rozległość samej operacji mogą wiązać się z poważnymi konsekwencjami, jak: zakrzepica żył głębokich (powstaje w wyniku braku ruchu w okresie okołooperacyjnym), uszkodzenia naczyń krwionośnych w czasie operacji, zatorowość płucna. Z zabiegiem wiąże się również ryzyko zakażenia miejsca poddawanego operacji i bakteryjne infekcje ogólnoustrojowe. By uniknąć rozwoju infekcji, przez krótki okres po zabiegu pacjentowi podaje się antybiotyk. Przy dużej infekcji zachodzi konieczność ponownego zabiegu z oczyszczeniem rany i wymianą implantu. Jak w każdej interwencji chirurgicznej, w trakcie zabiegu może dojść również do uszkodzenia naczyń lub nerwów otaczających staw, co dla pacjenta również może być dotkliwe. W wielu przypadkach po operacji towarzyszą mniejsze lub większe zespoły bólowe, lub obrzękowe. Do bardziej odległych problemów związanych ze zużyciem  implantu można dodać powikłania mechaniczne, jak obluzowanie się endoprotezy kolana i jej przemieszczenie. Ryzyko uszkodzenia stawu jest wyższe, gdy staw jest intensywnie obciążany zwiększoną aktywnością lub nadmierną masą ciała. Z większością wymienionych wyżej powikłań można sobie poradzić przez wdrożenie odpowiedniej do problemu procedury, zarówno operacyjnej (np. jeśli dojdzie do złamania kości w bezpośrednim sąsiedztwie endoprotezy), jak i zachowawczej (np. leczenie zakrzepicy poprzez podawanie leków rozrzedzających krew).

Jak długo trwa rehabilitacja po zabiegu wstawienia endoprotezy kolana?

Na to pytanie odpowiada mgr Marta Rzewuska – fizjoterapeutka Rehasport w Gdańsku. W pierwszych tygodniach intensywnej rehabilitacji skupiamy się na redukcji bólu i obrzęku, przywróceniu pełnego zakresu ruchu, a także na odbudowie siły mięśniowej. Konieczne jest poruszanie się przy pomocy dwóch kul łokciowych – ten okres wynosi od czterech do sześciu tygodni, a decyduje o tym lekarz prowadzący. Po odstawieniu kul, samodzielnie można prowadzić samochód. Początkowo fizjoterapia realizowana jest przy użyciu automatycznych szyn CPM i ćwiczeń biernych. Proste aktywności pozwalają na wstępne przygotowanie operowanego stawu kolanowego do dalszej rehabilitacji. Rehabilitacja pooperacyjna endoprotezy kolana ukierunkowana jest na odbudowę siły mięśniowej i mobilności struktur, które są bezpośrednio związane z funkcjonalnością stawu kolanowego. Należy pamiętać o pozycjach odciążających operowany staw (np. leżenie i siedzenie). Kolejny etap, to pierwsze treningi chodu wraz z chodzeniem po schodach, pod ścisłą kontrolą fizjoterapeuty. Bardzo ważne jest wprowadzenie ćwiczeń sensomotorycznych, które wspomagają odbudowę czucia powierzchownego i głębokiego obszaru zabiegowego, a co za tym idzie, szybszy powrót prawidłowej funkcji nerwowo-mięśniowej.

Z biegiem czasu fizjoterapeuta zaczyna zwiększać poziom trudności i złożoności realizowanych ćwiczeń. Ćwiczenia wzmacniające mogą być stopniowo wykonywane w pozycjach stojących, uzupełnione o jazdę na rowerze stacjonarnym. Należy pamiętać, że operacja endoprotezy stawu kolanowego to dopiero połowa sukcesu, a o ostatecznym powodzeniu zadecyduje proces rehabilitacji. Zdaniem specjalistów rehabilitacja trwa około pół roku. Ten okres może ulec zmianie i jest zawsze dostosowywany przez lekarza i fizjoterapeutę indywidualnie do pacjenta. Warto zadbać o powyższe aspekty, gdyż odpowiednio prowadzona rehabilitacja po zabiegu jest niezbędna do odzyskania sprawności.

 

Ramowy program rehabilitacji:

 

Na pierwszej rehabilitacji pooperacyjnej pojawisz się w Rehasport 14 dni od zabiegu, zaraz po wizycie kontrolnej u lekarza. W pierwszych tygodniach intensywnej rehabilitacji będziemy się skupiać na redukcji bólu oraz obrzęku, przywróceniu pełnego zakresu ruchu, a także odbudowie siły mięśniowej. Początkowo będziesz poruszał się o dwóch kulach – ten okres wynosi od czterech do sześciu tygodni. Także po czterech tygodniach będziesz zdolny do prowadzenia pojazdu. Pierwszy etap rehabilitacji zakończy Biomechaniczna Ocena Funkcjonalna (BOF), którą wykonamy w szesnastym tygodniu po zabiegu. Od jej wyniku uzależnione będzie włączenie do Twojego programu rehabilitacji ćwiczeń dynamicznych. W kolejnych tygodniach ilość spotkań z fizjoterapeutą ulegnie zmniejszeniu na rzecz samodzielnego wykonywania zadanych ćwiczeń. W tym czasie rekomendujemy regularne spotkania z trenerem przygotowania motorycznego Rehasport. 24 tygodnie po operacji wykonamy kolejną Biomechaniczną Ocenę Funkcjonalną. Uzyskanie dobrych wyników pozwoli Tobie bezpiecznie wrócić do uprawiania sportu z pełnym obciążeniem i tym samym Twój program rehabilitacji dobiegnie końca.

 

Rafał Czepułkowski
konsultacja merytoryczna Lek. JAN NYCKOWSKI ortopeda Rehasport w Gdańsku
Data dodania 05.05.2020
Data ostatniej aktualizacji 15.07.2020